Arzu Əyyarqızının “Kətana çəkilən qəmli şeirəm” şeirinin bədii təhlili-Şəfahət Şəfi yazır...

Kətana çəkilən qəmli şeirəm 

 Ey Rəssam , bir eşit,fırçanı götür,

Yazdığım şeirin rəsmini al ,çək.

Dərd- qəmin boyası saçlarımdadı,

Baxıb gözlərimə suyundan yol çək.

 Ən incə sözümü çiçəyə bənzət,

Ləçəyi qurduğum xəyallar olsun.

Qəlbimdə saralan arzular kimi,

Ətrafi saralmış yarpaqla dolsun

Sətir altindakı gizli duyğumu,

Elə çək ey rəssam bilən olmasın.

İçimdən hayqıran çığırtıları,

Səssiz çək,səsinə gələn olmasın

Üzümdə gülüş çək, təbəssüm həkk et,

Görənlər söyləsin rəsmin ucadır.

Saçımda hər dənə bir-bir çiçək düz -

Baxanlar deməsin bu qız qocadır.

Ey rəssam,qələmi əlimdə çək ki,

Orda da bilinsin dərdli şairəm.

Tabloya ad da qoy" Soluxmuş Arzum "

Baxantək bilsinlər ,qəmli şeirəm.

İnsan bəzən danışa bilmədiyini yazır, yaza bilmədiyini isə bir baxışa, bir sükuta, bir rəngə, bir tabloda donub qalmış ifadəyə həvalə edir. Çünki qəlbin hər ağrısı sözə çevrilmir, hər dərd də birbaşa etiraf olunmur. Elə yaralar var ki, onlar səs istəmir; yalnız anlaşılmaq istəyir. Elə duyğular var ki, dillə deyildikdə kiçilir, amma sənətə çevrildikdə böyüyür, dərinləşir, insan ruhunun ümumi yaddaşına qarışır. “Ey Rəssam...” müraciəti ilə açılan bu poetik dünyada da məhz belə bir mənəvi hal var: burada lirik qəhrəman rəssamdan sadəcə öz surətini çəkməsini yox, öz iç dünyasının görünməyən izlərini də kətana köçürməsini istəyir. Bu istək, əslində, yalnız bir qadının, bir şairin və ya bir qəmli ruhun istəyi deyil. Bu, insanın bütün zamanlar boyunca yaşadığı ən böyük ehtiyaclardan birinin poetik ifadəsidir: görünmək yox, anlaşılmaq ehtiyacı.

Şeirin ilk misralarından hiss olunur ki, burada söhbət zahiri bir portretdən getmir. “Yazdığım şeirin rəsmini al, çək” deyən səs, sözün rəsmini istəyir. Bu, çox dərin bir estetik və fəlsəfi tələbatdır. Sözün özünün də bəzən bir üzü, bir baxışı, bir rəngi olur. Şair yazdığı mətni sadəcə eşidilən deyil, görünən bir həqiqət kimi təqdim etmək istəyir. Deməli, onun ağrısı təkcə məna daşıyan bir ağrı deyil. O ağrı artıq formaya, kontura, rəngə, işığa, kölgəyə çevrilmək istəyir. Burada şeir və rəsm bir-birinə qarışır. Biri ruhun səsidir, o biri ruhun görüntüsü. Biri içdən kənara axır, o biri kənardan içi göstərir. Beləliklə, bu iki sənət növü bir nöqtədə görüşür: insanın gizlətmək istədiyi, amma eyni zamanda görünməsini arzuladığı həqiqətdə.

Şeirdə ağrı çox incə, zərif, lakin təsirli simvollarla verilir. “Dərd-qəmin boyası saçlarımdadı” misrası, sadəcə bir qocalma işarəsi və ya bir həyat yorğunluğunun təsviri. Bu misra onu göstərir ki, insanın içindəki sarsıntılar zaman keçdikcə bədənə yazılır. Kədər yalnız ürəkdə qalan bir duyğu olmur. Bir gün baxışa enir, səsə hopur, çiyinlərə çökür, saçlara düşür. İnsan çəkdiyi ağrının izini təkcə ruhunda yox, cismaniliyində də daşıyır. Elə bu səbəbdən də bəzi üzlərə baxdıqda orada yaşdan çox yaşanmışlıq görünür. Bəzi gözlərdə illərin sayı yox, taleyin ağırlığı görünür. İnsan bəzən başına gələnlərlə böyümür; içinə çökənlərlə böyüyür.

“Baxıb gözlərimə suyundan yol çək” misrası isə şeirin ən dərin poetik etiraflarından biridir. Göz burada adi bir baxış orqanı kimi yox, insanın iç tarixinin aynası kimi işləyir. Göz yaşı bu şeirdə sadəcə ağlamaq aktı deyil. O, yol çəkən bir sudur. Başqa sözlə desək, insanın keçdiyi ən uzun yollar bəzən ayaqla yox, göz yaşı ilə çəkilir. Hər kəsin öz içində gizli bir keçidi, səssiz bir enişi, heç kimə danışmadığı bir uçurumu olur. Şair rəssama sanki deyir: mənim həyatımın əsl xəritəsini üzümün cizgilərində yox, gözlərimin içində axtar. Çünki insanın daxili həqiqəti çox vaxt dilində deyil, gözündə olur. Sözlərin ört-basdır etdiyi nə varsa, gözlər onu bir gün büruzə verir.

Şeirin ikinci bəndində kədər daha zərif və bədii bir biçim alır. “Ən incə sözümü çiçəyə bənzət” deyən lirik qəhrəman, duyğularını sərt obrazlarla deyil, çiçək timsalında təqdim edir. Bu, təsadüfi deyil. Çiçək həm gözəlliyin, həm də faniliyin rəmzidir. O, həm sevincdir, həm də solmağa məhkum incəlikdir. Burada söz çiçəyə çevrilir, amma onun “ləçəyi qurduğum xəyallar” olur. Deməli, gözəllik burada təzə açan bahar çiçəyi deyil; ömrünü yaşamış, arzusunu daşıyıb solmuş bir çiçəkdir. Bu məqam insan həyatına dair çox böyük həqiqəti ifadə edir: insanın ən zərif duyğuları, ən saf ümidləri, ən gözəl xəyalları bəzən elə onun ən dərin kədərinə çevrilir. Çünki solan hər şey əvvəlcə sevilmiş bir şeydir. Saralan hər yarpaq bir zamanlar yaşıl idi. Qırılan hər ümid bir zamanlar ürəkdə inamla böyümüşdü.

“Qəlbimdə saralan arzular kimi, ətrafı saralmış yarpaqla dolsun” misralarında xəzan yalnız təbiət hadisəsi deyil, mənəvi vəziyyətdir. Saralma burada sükutun rəngidir, gecikmiş arzunun rəngidir, içində tədricən yorulan insanın rəngidir. Həyatda bəzi kədərlər qara olmur; onlar sarı olur. Çünki qara rəng çox vaxt sonluğu, qəti bitimi bildirir, sarı isə tükənişin yavaş, sakit, səs-küysüz gedişini göstərir. İnsan birdən-birə dağılmır; bəzən yavaş-yavaş solur. Bəzən bir ağrı onu ildırım kimi vurmur; içində uzun sürən payız kimi yaşayır. Elə buna görə də bu şeirin hüznü sərt deyil, dərin və təmkinlidir. O, hayqırtı ilə deyil, saralan yarpaq kimi içdən səssiz düşür.

Şeirin ən qüvvətli qatlarından biri də görünmək və gizlənmək arasındakı ziddiyyətdir. “Sətir altındakı gizli duyğumu, elə çək, ey rəssam, bilən olmasın” misrası, insan psixologiyasının çox incə bir nöqtəsini açır. İnsan həmişə tam çılpaq həqiqəti ilə görünmək istəmir. O, başa düşülmək istəyir, lakin ifşa olunmaq istəmir. O, kədərinin tanınmasını istəyir, amma onun səbəblərinin hər kəs tərəfindən bilinməsini yox. Çünki hər ağrı hamının baxışına açıldıqda müqəddəsliyini itirə, adi bir söhbət mövzusuna çevrilə bilər. Dərin insanlar buna görə dərdlərini ya sətir altına gizlədir, ya baxışlarının dərinliyinə, ya da sənətin incə qatlarına. Onlar istəyirlər ki, onları yalnız həqiqətən baxa bilənlər anlasın. Hər görən yox, hər duyan yox, yalnız ruh gözü açıq olanlar onları oxuya bilsin.

Bu düşüncə şeirin növbəti misrasında daha da dərinləşir: “İçimdən hayqıran çığırtıları, səssiz çək, səsinə gələn olmasın.” Bu, əslində, müasir insanın ən böyük faciələrindən birinin poetik ifadəsidir. İnsan çox zaman ağrısını səslə yaşamır; səssizliklə yaşayır. Cəmiyyət ağrının həqiqətindən çox, onun estetik şəklini qəbul edir. İnsanlar qəmli tabloya baxa bilərlər, amma gerçək qışqırığa tab gətirməzlər. Bir insanın içindən gələn fəryad eşidildikdə, çox zaman ondan uzaqlaşırlar; lakin o fəryad sənətə çevriləndə onu “uca”, “dərin”, “bədii” adlandırırlar. Deməli, bəşər ağrını olduğu kimi qəbul etməkdə çətinlik çəkir, amma ağrının gözəlləşdirilmiş formasını alqışlamağı yaxşı bacarır. Bu baxımdan şeir yalnız şəxsi iztirabın mətni deyil; həm də toplumun ağrıya münasibətinin incə tənqididir.

Burada gülüşün çəkilməsi xüsusi məna qazanır: “Üzümdə gülüş çək, təbəssüm həkk et, görənlər söyləsin rəsmin ucadır.” Təbəssüm bu şeirdə sevinc nişanəsi deyil; qoruyucu örtükdür. İnsan çox zaman gülür ki, sınmış görünməsin. İnsan bəzən özünü yox, cəmiyyətin ondan gözlədiyi görüntünü sərqiləyir. Çünki dünya güclü görünənləri rahat qəbul edir, lakin həqiqi zəifliyin, həqiqi kövrəkliyin yaxınlığında özünü narahat hiss edir. Buna görə də gülümsəmək bəzən sevinc yox, bir növ ictimai zərurət olur. Bəzi gülüşlər qəlbin şənliyindən yox, qəlbin özünü müdafiə etmək ehtiyacından doğur. Şair də bunu bilir. O bilir ki, onu görənlər əvvəlcə rəsmin zahiri gözəlliyinə baxacaq, içindəki kədəri isə ən yaxşı halda sonradan sezəcəklər. Bu, görünüşlə həqiqət arasındakı o əbədi uçurumdur ki, insan ömrünün böyük hissəsi məhz həmin uçurumun üstündə keçir.

“Saçımda hər dənə bir-bir çiçək düz – baxanlar deməsin bu qız qocadır” misraları isə şeirin qadınlıq, zaman və cəmiyyət mövzusunu açan ən həssas məqamlarından biridir. Burada sadəcə yaş almaq qorxusu yoxdur; burada cəmiyyətin qadına yönəltdiyi ölçü var. Qadının daxili dərinliyinə, yaşanmışlığına, müdrikliyinə, ağrını daşımaq gücünə yox, ilk növbədə zahiri təravətinə baxan bir dünyanın sərt baxışı hiss olunur. Sanki qadın yalnız gənc görünəndə “dəyərli”, yalnız təravətli görünəndə “gözəl” sayılır. Halbuki insanın əsl gözəlliyi bəzən ən çox ömrün yorduğu yerdə üzə çıxır. Ağrını daşıyıb yenə də zərif qalmaq, solub yenə də içində bir ətir saxlamaq, yaşanmışlığın ağırlığına baxmayaraq qırılmamaq – bu, təzəliyin yox, dərinliyin gözəlliyidir. Çiçəklər burada yalnız bəzək deyil; onlar keçən zamana qarşı son zərif müqavimətdir.

Şeirin son bəndi isə onun mənəvi ucalığını tamamlayır: “Ey rəssam, qələmi əlimdə çək ki, orda da bilinsin dərdli şairəm.” Bu misra çox əhəmiyyətlidir. Lirik qəhrəman sadəcə çəkilən, göstərilən, baxılan bir sima olmaq istəmir. O, öz ağrısının yaradıcısı kimi görünmək istəyir. Bu, məğlub ruhun yox, öz ağrısını mənaya çevirən ruhun mövqeyidir. Həyat insanın əlindən çox şey ala bilər: gəncliyini, rahatlığını, arxayınlığını, bəzi arzularını, bəzi ümidlərini. Amma insanın əlindən sonuncu və ən böyük sərvəti yalnız özü verə bilər: ağrını məna yaratmaq gücü. Qələm əlinə qayıdan insan tam məğlub deyil. O, həyatın vurduğu yeri göstərməklə kifayətlənmir; həmin yaradan bir mətləb, bir sənət, bir ifadə yaradır.

“Tabloya ad da qoy “Soluxmuş Arzum”” misrası bütöv şeirin fəlsəfi açarına çevrilir. Həyat, bir çox hallarda, arzuların doğuluşu və soluşu arasındakı yoldur. İnsan ümidlə başlayır, təcrübə ilə ağırlaşır, xatirələrlə dərinləşir. Arzu solduqda həyat bitmir, amma insanın içində bir fəslin qapandığı hiss olunur. Bununla belə, bu şeirin ən mühüm təsəlli tərəfi ondadır ki, solan arzu da sənətə çevrilə bilir. Deməli, insan üçün son olan şey, sənət üçün başlanğıc ola bilər. Gerçək həyatda alınmayan bir xoşbəxtlik, bədii dünyada əbədi bir həqiqətə çevrilə bilər. Bu, sənətin insana verdiyi ən böyük mənəvi haqqdır: itirdiyini unutmaq yox, onu gözəlləşdirərək yaşatmaq haqqı.

Əslində bu şeir bizə çox sadə, amma çox ağır bir həqiqəti xatırladır: insanın içində hər zaman görünməyən bir dünya yaşayır. Bəzən o dünya gülüşün arxasında gizlənir, bəzən şeirin altında, bəzən bir baxışın dibində, bəzən də bir rəssam fırçasının xəyal edilən rəngində. Hamı gördüyümüz adam deyil. Hər təbəssüm xoşbəxtlik deyil. Hər sakit insan rahat insan deyil. Hər gözəllik sevincin nişanəsi deyil. Elə gözəlliklər var ki, onlar dərdin içindən keçib gəlir. Elə sənətlər var ki, onlar sükutun içində bağırır. Elə insanlar var ki, onların ən dərin fəryadı başqalarına yalnız zərif bir estetika kimi görünür.

Məhz buna görə bu şeir təkcə bir poetik mətn deyil; o, insan ruhunun gizli tərcümeyi-halıdır. Burada söz rəngə çevrilir, rəng isə susqun etirafa. Burada tablo bir portret yox, bir ömür halına gəlir. Burada qadın sadəcə çəkilən obraz deyil; öz ağrısını yaradıcılığa çevirən mənəvi varlıqdır. Burada qəm, zəifliyin dili deyil; dərinliyin, yaşanmışlığın, səssiz ləyaqətin dilidir.

İnsan həyatda hər zaman öz həqiqətini birbaşa deyə bilmir. Bəzən onun həqiqəti sətir altına düşür, bəzən səsi içinə çəkilir, bəzən də “Soluxmuş Arzum” adlı bir tabloya dönür. Amma nə formaya düşsə də, bir həqiqət dəyişmir: ağrı insanı yalnız sındırmır, onu dərinləşdirə də bilir. Və ruh dərinləşdikcə, sənət doğulur. Sənət doğulduqca isə insanın səssiz ağrısı öz faniliyini aşaraq başqalarının da qəlbində yaşayır.

Bəlkə də insanın ən böyük qələbəsi elə budur: solduğunu gizlətmək yox, solmağın özünü belə mənaya çevirmək. Sınıb da səssiz qalmaq yox, səssizliyin içində bir şeir yaşatmaq. Bir gün dünyanın qarşısına çıxıb demək: bax, bu sadəcə mənim rəsmin deyil, bu, mənim sözə sığmayan qəmimin kətana köçmüş halıdır.