Arzu Əyyarqızının "CƏBR" kitabından oxuduğum "Səbr" şeiri - Elnur Qoca Türk yazır....

Arzu Əyyarqızının "Səbr" şeiri dəqiq elmlərin soyuq, dəqiq və dəyişməz qanunları ilə insan ruhunun çılğın, sirli və ölçüyə gəlməz hisslərini bir araya gətirən müstəsna bir bədii nümunədir. Şair dəqiq elmin (cəbrin) terminləri – tənlik, məchul (x), cəm, hasil, düstur, bölünmə – vasitəsilə məhəbbətin, ruhsal bağlılığın və insan varlığının dərin fəlsəfəsini yaradıb.

Toxunulan dərin məqamlar – baxışların dilsiz dili, toplama və çıxmanın (varlıq və yoxluğun) mistik mahiyyəti, "hesab" əməllərinin ömürlə nisbəti – bu təhlilin nüvəsini təşkil edir.

Poetik və Bədii Təhlil

Metafordakı Orijinallıq: Şeirin bədii kəşfi ondadır ki, hiss və duyğular kimi mücərrəd bir dünyanı dəqiq riyazi düsturlarla ifadə edir. Qarşı tərəfin baxışları bir "sual"dır, amma bu sualın məchulu (x) şairin özündə deyil, elə o baxışların sahibindədir.

Gözlərin Dili və "Kitab" Sürəti: "Gözlərin oxuyur kitab gözümdən" misrası baxışların dilsiz-ağızsız ünsiyyətini möhtəşəm canlandırır. Gözlər sadəcə baxmır, oxuyur; gözlər sadəcə görünmür, vərəq-vərəq açılan mənəvi bir kitaba çevrilir.

Ahəng və Ritm: Şeir çox axıcı, aydın və klassik dördlük formasında, təbii qafiyə quruluşu ilə yazılıb. Elmi terminlər poetik ahəngi pozmur, əksinə, şeirə özünəməxsus fəlsəfi cazibə qatır.

Fikirlrimin İşıqlığında Məntiqi və Fəlsəfi Təhlil

Baxışların Dilsiz Sual-Cavabı və "Məchul"un Səri

Baxış sual verəndə ruh danışır. Şair dəqiq məntiqi gediş edir: "Nədir baxışında o sual, nədir? Cavabı özünsən, axtarma məndə." Əgər bir tənlikdə x (məchul) elə axtaranın özüdürsə, deməli, cavab xaricdə deyil, daxildədir. Sevən insan sevdiyinin gözlərində əslində öz mənəvi əksini, öz x-ını görür.

Toplama və Cəm – Vahidlik (Tövhid) Fəlsəfəsi

Qeyd etdiyim kimi, Toplama = Cəm formulunda ilahi bir hikmət var. Bütün dağınıq hisslər, müxtəlif duyğular toplanıb tək bir "Cəm"ə daxil olur.

 "Toplayıb çıxsan da cəm eyni cəmdir" – Bu, ruhi sarsılmazlığın ifadəsidir. Məhəbbət və Vahidlik elə bir məqamdır ki, oradan nəyisə çıxsaq da, mahiyyət dəyişmir; Cəm olan Allahın Vahidliyinə, yeganəliyinə və ruhun bölünməzliyinə işarə edir. Varlıq nə qədər parçalansa da, ilahi mənşəyində bir bütöv kimi qalır.

 Çıxma Əməli – Yoxluq və Ölümün Bədii Dərki olur.

İnsan həyatı bir hesab əməlidir. Çıxma əməli  fani dünyanın, köçməyin və ölümün ən böyük işarəsidir. Bu gün var olan sabah yoxdur. Amma bu şeirdəki məntiqə görə, mənəvi cəmdən fiziki yoxluqları çıxsaq da, ruhun qazandığı "mənəvi cəm" dəyişməz qalır. Həyatı doğru dərk etmək elə bu "çıxma" əməlinin – ölümün və faniliyin gəlişinə hazır olmaqdan, hesabı düzgün aparmaqdan keçir.

Vurma və Bölünmə – Ruhun İki Yerə Bölünməsi

"Hasil də özünsən vurulanda sən... Adına bölünür ürək tənindən"

Riyaziyyatda ədəd özünə vurulduqda kvadratı yarandığı kimi, insan da sevdiyinə vurulanda (həm vurulmaq – sevmək, həm də vurulmaq – hasil yaratmaq mənasında söz oyunu) öz mahiyyətini ikiqat artırır. Ürəyin tənindən bölünməsi isə bir canın iki bədəndə yaşaması fəlsəfəsidir.

 "Həlli Tapılmayan Misal" – İnsan və Elmin Acizliyi

Şeirin zirvə nöqtəsi sonuncu bənddir.

 "Həlli tapılmayan misal özüməm,  Fizika, nə kimya nə də ki  cəbr..."

Dəqiq elmlər (Fizika, Kimya, Cəbr) kainatın maddəsini, hərəkətini, elementlərini və qanunauyğunluqlarını tam dəqiqliklə izah edə bilir. Lakin dahi insanların, böyük mütəfəkkirlərin və aşiq ruhların daxili aləmi – İnsan sirri qarşısında bu elmlər acizdir.

İnsanın ruhunu tənliyə salmaq, məhəbbəti formulaya salmaq, ağrını kimyəvi elementlərlə ölçmək mümkün deyil. İnsan – elmin həll edə bilmədiyi, formullara sığmayan "ən böyük misal"dır. Bu misalın yeganə cavabı və açarı isə şairin dediyi kimi Səbrdir. Səbr – zamanı və ilahi hökmü gözləmək, sirrin açılmasını zamana həvalə etməkdir.

Arzu Əyyarqızı bu əsəri ilə riyaziyyatın soyuq xətkeşini götürüb insan qəlbinin istiliyini ölçməyə çalışıb və ortaya həm elmi məntiqə, həm də dərin irfani-fəlsəfi düşüncəyə söykənən gözəl bir poetik lövhə çıxarıb.Arzu xanım!

 Siz də bu incəlikləri çox dəqiq tutmusunuz!

Uğurlarınız bol olsun!
   Elnur Qoca Türk

                  Cəbr

Nədir baxışında o sual, nədir?

Cavabı özünsən ,axtarma məndə.

Gözlərin oxuyur kitab gözümdən,

Tənliyin x- ı da səndədir səndə.

 Toplayıb çıxsan da cəm eyni cəmdir,

Hasil də özünsən vurulanda sən.

Bu tənlik ömrümün düstüru adın,

Adına bölünür ürək tənindən.

Həlli tapılmayan misal özüməm,

Fizika, nə kimya nə də ki cəbr

Mənim məsələmi həll edə bilmir,

Səbr elə sən mənə yenə də səbr.